İçindekiler
1Toprak Nedir ve Neden Önemlidir?
Toprak, kayaların fiziksel ve kimyasal yollarla ayrışması sonucu oluşan, içerisinde mineraller, organik maddeler (humus), hava ve su barındıran dinamik bir örtüdür. Bitkilerin besin kaynağı olmasının yanı sıra, ekosistemin sürdürülebilirliği için hayati önem taşır. Toprak oluşumu binlerce yıl süren yavaş bir süreçtir; örneğin 1 cm kalınlığındaki toprak tabakasının oluşması için yaklaşık 100 ile 1000 yıl arasında bir zaman gerekebilir.
Toprak Oluşum Formülü
Toprak oluşumu sadece kayaçların parçalanması değildir. İklim, yer şekilleri, ana kaya, biyolojik faktörler ve zamanın bir bileşimidir.Burada T: Toprak, I: İklim, A: Ana Kaya, Y: Yer Şekilleri, B: Biyolojik Faktörler ve Z: Zamanı temsil eder.
2Toprak Katmanları (Horizonlar)
Dikey bir kesitte toprağın gösterdiği farklı katmanlara horizon denir. Her horizonun kendine has fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır. Tam bir toprak profilinde dört ana katman bulunur.
| Horizon | Özellik | İçerik |
|---|---|---|
| A Horizonu | Yıkanma Katı | Organik maddece zengin, tarımın yapıldığı en üst katman. |
| B Horizonu | Birikme Katı | Üstten sızan mineral ve tuzların biriktiği katman. |
| C Horizonu | Ayrışma Katı | Ana kayanın iri parçalar halinde bulunduğu katman. |
| D Horizonu | Ana Kaya | Henüz ayrışmamış masif ana kaya. |
Dikkat!
Sadece zonal (yerli) topraklarda tüm horizonlar (A, B, C, D) tam olarak görülür. Taşınmış (azonal) topraklarda katmanlaşma yoktur.3Zonal (Yerli) Topraklar
Bulundukları bölgenin iklim ve bitki örtüsü özelliklerini yansıtan topraklardır. Bu toprakların oluşumunda ana kayadan ziyade iklim koşulları belirleyicidir.
Laterit Topraklar
Ekvatoral iklimin toprağıdır. Aşırı yıkanma nedeniyle mineralce fakirdir ve demir oksit birikimi yüzünden rengi kiremit kırmızısıdır.Çernezyom (Kara Topraklar)
Sert karasal iklimin (Erzurum-Kars) toprağıdır. Üzerindeki gür çayırlar nedeniyle humus miktarı çok yüksektir ve dünyanın en verimli yerli toprağı kabul edilir.4İntrazonal Topraklar
Bu toprakların oluşumunda yer şekilleri (drenaj) ve ana kaya özellikleri (kireç, tuz) ön plandadır. Horizonlar tam gelişmemiştir.
İntrazonal Toprak Türleri
Tuzlu topraklar (Kurak bölgeler)
Bataklık ve sazlık toprakları
Kireçli topraklar (Vertisol ve Rendzina)
Vertisollerin Yerel Adı
Anadolu'da 'taş doğuran' veya 'kara kepir' olarak bilinirler. Killi yapıları nedeniyle kurak dönemde çatlarlar ve bu çatlaklara giren topraklar yağışla tekrar yüzeye çıkar.5Azonal (Taşınmış) Topraklar
Dış kuvvetler (akarsu, rüzgar, buzul) tarafından taşınan ve biriktirilen malzemelerden oluşurlar. Gittikleri yerin iklimini yansıtmazlar ve oldukça verimlidirler çünkü farklı bölgelerden mineral taşırlar.
| Taşıyıcı Güç | Toprak Adı | Bulunduğu Yer |
|---|---|---|
| Akarsu | Alüvyal | Delta ovaları, vadi tabanları |
| Rüzgar | Lös | Çöl ve step bölgeleri |
| Buzul | Moren | Kutup altı ve yüksek dağlar |
| Yerçekimi | Kolüvyal | Dağ etekleri |
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Toprak oluşumunda en temel faktör iklimdir.
- Zonal topraklar katmanlıdır, azonal topraklar katmansızdır.
- Çernezyomlar en verimli yerli toprak tipidir.
- Lateritler kiremit kırmızısı rengini demir oksitlenmesinden alır.
- Alüvyal topraklar tarımsal açıdan çok değerlidir.
- Toprağın A horizonu, bitki besin maddelerinin en yoğun olduğu kattır.
- Podzol topraklar soğuk-nemli bölgelerin (iğne yapraklı orman altı) toprağıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Laterit toprakların kırmızı renginden dolayı çok verimli olduğunu düşünmek (Aslında aşırı yıkanmadan dolayı verimsizdir).
- Tüm kırmızı toprakların Terra-Rossa olduğunu sanmak (Laterit de kırmızıdır, ayırıcı nokta iklimdir).
- Taşınmış (azonal) topraklarda horizon aramaya çalışmak.
- Toprak oluşumunun sadece fiziksel parçalanma olduğunu düşünmek.
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Toprak türleri neden üçe ayrılır?
Oluşum özelliklerine ve bulundukları yerdeki iklimle olan ilişkilerine göre; iklimi yansıtanlar (Zonal), ana kayayı yansıtanlar (İntrazonal) ve taşınmış olanlar (Azonal) şeklinde sınıflandırılırlar.
En verimli toprak hangisidir?
Zonal topraklar içinde Çernezyom (Kara Toprak), taşınmış topraklar içinde ise Alüvyal topraklar en yüksek verime sahiptir.
Sınavda bu konudan nasıl sorular gelir?
Genellikle harita üzerinde bir nokta işaretlenir ve o bölgedeki toprak tipi ile özellikleri eşleştirilerek sorulur.
Humus nedir?
Bitki ve hayvan kalıntılarının toprak içerisinde mikroorganizmalar tarafından parçalanmasıyla oluşan organik maddedir; toprağa koyu renk ve verim verir.
Toprak horizonları her yerde var mıdır?
Hayır, sadece toprağın yerinde oluştuğu 'zonal' topraklarda tüm horizonlar gelişmiştir; akarsuların taşıdığı topraklarda horizonlaşma görülmez.
Terra-Rossa ve Laterit nasıl ayırt edilir?
Her ikisi de kırmızıdır ancak Terra-Rossa Akdeniz ikliminde ve kalker üzerinde, Laterit ise Ekvatoral iklimde ve aşırı yağışlı bölgelerde oluşur.