İçindekiler
1Türkiye'nin Konumu
Türkiye, Kuzey yarım kürede, Asya ve Avrupa kıtalarının birleştiği noktada yer alır. Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada olan Anadolu ve Trakya'dan oluşur. Bu konum, tarih boyunca Türkiye'yi stratejik bir merkez yapmıştır.
Matematik Konum
Enlem: 36°-42° Kuzey enlemleri arasında
Boylam: 26°-45° Doğu boylamları arasında
Yüzölçümü: 783.562 km² (Avrupa kısmı: %3, Asya kısmı: %97)
Başlangıç meridyenine uzaklık: 26° Doğu (en batı) - 45° Doğu (en doğu)
Özel Konum Özellikleri
Kıtalar arası konum: Asya ile Avrupa arasında köprü
Denizler: Kuzeyde Karadeniz, güneyde Akdeniz, batıda Ege Denizi
Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale Boğazları dünya deniz ticaretinde stratejik
Komşular: 8 ülke ile kara sınırı (Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan, Ermenistan, Nahçıvan, İran, Irak, Suriye)
Türkiye'nin özel konumu; iklim çeşitliliği, tarım ürünü zenginliği, ticaret yolları üzerinde olma ve kültürel çeşitlilik gibi pek çok avantaj sağlar. Aynı zamanda deprem kuşağında yer alması önemli bir dezavantajdır.
2Yer Şekilleri
Türkiye, yüksek ve engebeli bir ülkedir. Ortalama yükseltisi 1.132 m olup bu değer dünya ortalamasının (840 m) üzerindedir. Dağlar genellikle kıyıya paralel uzanır.
Dağlar
Türkiye'deki dağlar kıyıya uzanış yönlerine göre önemli etkilere sahiptir:
Kuzey Anadolu Dağları: Küre, Ilgaz, Köroğlu, Kaçkar (kıyıya paralel, deniz etkisini engeller)
Toros Dağları: Batı, Orta, Doğu Toroslar (Akdeniz ikliminin iç bölgelere geçişini engeller)
Batı Anadolu Dağları: Kıyıya dik uzanır (deniz etkisi iç kesimlere ulaşır)
Volkanik Dağlar: Ağrı (5.137 m - en yüksek), Süphan, Erciyes, Nemrut
Ovalar ve Platolar
Kıyı Ovaları: Çukurova, Bafra, Çarşamba (alüvyal, verimli)
İç Ovalar: Konya, Erzurum, Muş (yüksek rakımlı)
Platolar: İç Anadolu platoları (Haymana, Cihanbeyli, Obruk), Doğu Anadolu platoları
Akarsular ve Göller
En uzun akarsu: Kızılırmak (1.355 km)
Sınır oluşturan: Fırat, Dicle, Meriç, Çoruh
En büyük göl: Van Gölü (tektonik-volkanik, sodalı)
Diğer göller: Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, Burdur
3İklim Özellikleri
Türkiye'de dört farklı iklim tipi görülür. Dağların kıyıya uzanış yönü, denize yakınlık, yükselti ve bakı gibi faktörler iklim çeşitliliğini artırır.
Karadeniz İklimi
Bölge: Karadeniz kıyıları
Yağış: Her mevsim bol yağış (en çok sonbahar)
Sıcaklık: Ilıman, yaz-kış farkı az
Bitki örtüsü: Geniş yapraklı ormanlar, çay, fındık
Akdeniz İklimi
Bölge: Akdeniz ve Ege kıyıları, Güneydoğu Anadolu'nun güneyi
Yağış: Yazlar kurak, kışlar yağışlı
Sıcaklık: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık
Bitki örtüsü: Maki, narenciye, zeytin, pamuk
Karasal İklim
Bölge: İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu
Yağış: Az yağışlı, ilkbahar ve kış aylarında
Sıcaklık: Yaz-kış sıcaklık farkı çok büyük
Bitki örtüsü: Bozkır (step)
Marmara (Geçiş) İklimi
Bölge: Marmara Bölgesi
Yağış: Her mevsim yağış alır
Sıcaklık: Karadeniz ve Akdeniz iklimi arasında geçiş
Bitki örtüsü: Orman ve maki karışımı
4Nüfus ve Yerleşme
Türkiye'nin nüfusu 85 milyönün üzerindedir. Nüfus dağılışı dengesizdir; batı kesimleri doğu kesimlerine göre çok daha kalabalıktır.
Nüfus Dağılışını Etkileyen Faktörler
İklim: Ilıman iklimli bölgeler daha kalabalık
Yer şekilleri: Ovalar ve kıyılar tercih edilir
Sanayi: Sanayi bölgeleri göç çeker (İstanbul, Kocaeli, Bursa)
Tarım: Verimli ovalar yoğun nüfusludur
Ulaşım: Ulaşım ağlarına yakın yerler daha kalabalık
Yerleşme Tipleri
Toplu yerleşme: İç bölgelerde, su kaynakları etrafında (İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu)
Dağınık yerleşme: Su kaynaklarının bol olduğu yerlerde (Karadeniz Bölgesi)
En kalabalık şehir: İstanbul (16 milyon+)
Kentleşme oranı: %93 üzerinde
5Ekonomik Coğrafya
Türkiye ekonomisi tarım, sanayi ve hizmet sektörlerinden oluşur. Coğrafi koşullar, her bölgenin ekonomik faaliyetlerini doğrudan etkiler.
Tarım
Türkiye'nin farklı iklim kuşaklarında olması tarımsal ürün çeşitliliğini artırır:
Akdeniz Bölgesi: Narenciye, muz, pamuk, yer fıstığı
Ege Bölgesi: Zeytin, üzüm, incir, tütün, pamuk
Karadeniz Bölgesi: Çay, fındık, mısır
İç Anadolu: Buğday, arpa, şeker pancarı
Güneydoğu Anadolu: Fıstık, pamuk, buğday
Sanayi ve Madenler
Sanayi bölgeleri: Marmara (en gelişmiş), Ege, Akdeniz
Bor madeni: Dünya rezervinin %73'ü Türkiye'de
Krom: Dünya üretiminde önemli pay
Mermer: Dünya ihracatında lider ülkelerden
Turizm
Türkiye, dünyada en çok turist çeken ülkelerdendir. Deniz turizmi (Antalya, Muğla), kültür turizmi (İstanbul, Kapadokya), termal turizm (Afyonkarahisar, Denizli) ve kış turizmi (Uludağ, Erciyes) önemli turizm türleridir.
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Türkiye 36°-42° Kuzey enlemleri ve 26°-45° Doğu boylamları arasındadır
- Kuzey Anadolu ve Toros dağları kıyıya paralel, Batı Anadolu dağları kıyıya dik uzanır
- Dağların kıyıya uzanış yönü deniz etkisinin iç kesimlere geçişini belirler
- Türkiye'de 4 farklı iklim tipi görülür: Karadeniz, Akdeniz, Karasal, Marmara
- En uzun akarsu Kızılırmak, en büyük göl Van Gölü, en yüksek dağ Ağrı Dağı'dır
- Nüfus dağılışı dengesizdir; batı ve kıyılar daha kalabalıktır
Sık Yapılan Hatalar
- Batı Anadolu dağlarının kıyıya paralel uzandığını sanmak (dik uzanır!)
- Karadeniz ikliminde yazın yağmur yağmadığını düşünmek (her mevsim yağışlı)
- İç Anadolu'nun en soğuk bölge olduğunu sanmak (Doğu Anadolu daha soğuk)
- Tüm gölleri tatlı su gölü sanmak (Van Gölü sodalı, Tuz Gölü tuzlu)
- Türkiye'nin tamamen Asya kıtasında olduğunu söylemek (Trakya Avrupa'dadır)
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Türkiye'nin en doğu ve en batı noktaları arasında kaç derecelik boylam farkı vardır? Bu fark saatlik olarak neyi ifade eder?
Kuzey Anadolu Dağları'nın kıyıya paralel uzanması, Karadeniz Bölgesi'nin iç kesimlerinde ne tür etkilere yol açar?
Batı Anadolu'da dağların kıyıya dik uzanması hangi coğrafi sonuçları doğurur? En az üç sonuç açıklayınız.
Türkiye'de tarım ürünlerinin bölgelere göre dağılımında iklimin rolünü örneklerle açıklayınız.
Türkiye'nin matematik konumu ile özel konumunun iklim çeşitliliği üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı olarak değerlendiriniz.