İçindekiler
1Türkiye'nin Kıyıları Nedir?
Türkiye, Asya ve Avrupa kıtaları arasında bir köprü görevi gören ve yaklaşık 8333 km kıyı uzunluğuna sahip bir yarımada ülkesidir. Kıyılarımızın şekillenmesinde hem iç kuvvetler (dağların uzanış doğrultusu, epirojenez) hem de dış kuvvetler (dalgalar, akıntılar, gelgit) etkili olmuştur. Bu konuyu anlamak, Türkiye'nin nüfus dağılışını, ekonomik faaliyetlerini ve ulaşım olanaklarını kavramak adına hayati önem taşır.
Neden Önemli?
Türkiye'de dağların kıyıya uzanış biçimi, kıyı ile iç kesimler arasındaki iklim, bitki örtüsü ve ulaşım farklılıklarının temel nedenidir. Sınavda özellikle hangi kıyı tipinin nerede görüldüğü ve nedenleri sıkça sorgulanır.| Kıyı Faktörü | Etkisi |
|---|---|
| Dağların Uzanışı | Kıyı tipi ve hinterland genişliği |
| Dalga ve Akıntılar | Falez veya plaj oluşumu |
| Deniz Seviyesi Değişimi | Ria ve Dalmaçya tiplerinin oluşumu |
2Boyuna Kıyı Tipi (Karadeniz ve Akdeniz)
Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı yerlerde görülür. Karadeniz ve Akdeniz (Antalya-Mersin arası) bu kıyı tipinin en tipik örnekleridir. Bu kıyılarda deniz derinliği hemen artar, yani kıta sahanlığı (şelf) dardır.
Boyuna Kıyı Kuralı
Dağlar kıyıya paralel ise: Falez (yalıyar) çok, doğal liman az, kıta sahanlığı dar, iç kesimlere ulaşım zordur.3Enine Kıyı Tipi (Ege Bölgesi)
Dağların kıyı çizgisine dik uzandığı Ege kıyılarında (Edremit-Kuşadası arası) görülür. Girinti ve çıkıntı oldukça fazladır. Bu durum, Türkiye'nin en uzun gerçek kıyı uzunluğunun Ege'de olmasını sağlar.
Hinterland Notu
Hinterland (Art bölge), bir limanın ekonomik olarak beslendiği, ulaşımının kolay olduğu iç kesimlerdir. Enine kıyılarda dağlar dik uzandığı için hinterland geniştir.| Özellik | Boyuna Kıyı (Karadeniz) | Enine Kıyı (Ege) |
|---|---|---|
| Kıta Sahanlığı | Dar | Geniş |
| Falez Oluşumu | Kolay/Çok | Zor/Az |
| Liman Sayısı | Az | Çok |
| İç Kesime Ulaşım | Zor (Geçitlerle) | Kolay |
4Ria, Dalmaçya ve Limanlı Kıyılar
Türkiye'de sadece boyuna ve enine kıyılar yoktur; jeolojik geçmişimizdeki değişimler (deniz ilerlemesi/transgresyon) sayesinde özel tipler de oluşmuştur.
Özel Kıyı Terimleri
Ria: Eski akarsu vadilerinin deniz istilasına uğraması (İstanbul, Çanakkale Boğazları, Haliç, Gökova). Dalmaçya: Kıyıya paralel dağların çukur yerlerinin su altında kalmasıyla oluşan adalı kıyı tipi (Kaş-Fenike arası). Limanlı: Geniş vadilerin sular altında kalması ve ağızlarının kıyı setleriyle kapatılması (Büyük ve Küçük Çekmece).Dikkat!
Türkiye'de matematik konum (enlem) nedeniyle Fiyort ve Skayer tipi kıyılar; gelgit genliği az olduğu için de Haliçli (Estuar) ve Vat tipi kıyılar görülmez.5Kıyı Şekillenmesinde Etkili Faktörler
Kıyılarımızda aşınım ve birikim şekilleri iç içedir. Falezler aşınımın, kumsallar ve lagünler birikimin en güzel örnekleridir.
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Türkiye'de en yaygın kıyı tipleri Boyuna ve Enine kıyılardır.
- İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Güneybatı Anadolu (Menteşe) Ria kıyı tipine örnektir.
- Kaş ve Finike kıyıları Türkiye'deki tek Dalmaçya kıyı tipi örneğidir.
- Fiyort ve Skayer kıyı tipleri Türkiye'de kuşak farkından (enlem) dolayı görülmez.
- Haliçli kıyı tipi, okyanusa kıyımız olmadığı (gelgit azlığı) için görülmez.
- Kıta sahanlığının geniş olduğu Ege kıyılarında delta oluşumu kolaydır.
Sık Yapılan Hatalar
- İstanbul'daki 'Haliç'i kıyı tipi olarak 'Haliçli Kıyı' sanmak (Aslında Ria tipidir).
- Fiyort kıyı tipinin Türkiye'de dağlık bölgelerde görüldüğünü düşünmek (Sadece buzulların deniz seviyesine indiği kutup bölgelerinde olur).
- Kıyı uzunluğu ile kuş uçuşu uzaklığı karıştırmak (Ege'de gerçek uzunluk çok fazladır).
- Boyuna kıyılarda her yerde delta olabileceğini sanmak (Derinlikten dolayı zordur; Çarşamba ve Bafra istisnadır).
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye'de neden fiyort kıyı tipi görülmez?
Fiyortlar dördüncü jeolojik zamanda buzulların deniz seviyesine kadar indiği yüksek enlemlerde oluşur. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullar hiçbir zaman kıyıya kadar inmemiştir.
Ria kıyı tipi ile Haliçli kıyı arasındaki fark nedir?
Ria tipi, akarsu vadilerinin deniz yükselmesiyle su altında kalmasıdır. Haliçli kıyı ise gelgit olayının etkisiyle akarsu ağızlarının deniz tarafından aşındırılmasıdır.
Hinterland nedir ve kıyı tipleriyle ne ilgisi vardır?
Hinterland bir limanın arkasındaki bölge ile ulaşım ve ticaret bağıdır. Enine kıyılarda (Ege) dağlar dik uzandığı için ulaşım kolay, hinterland geniştir; boyuna kıyılarda ise zordur.
Sınavda bu konudan en çok ne sorulur?
ÖSYM genellikle kıyı tiplerinin harita üzerindeki yerlerini ve görülme/görülmeme nedenlerini (matematik vs. özel konum) sorgular.
İstanbul Boğazı hangi kıyı tipine girer?
İstanbul Boğazı, eski bir akarsu vadisinin sular altında kalmasıyla oluştuğu için Ria tipi kıyıya en güzel örnektir.
En uzun kıyı şeridimiz hangi bölgededir?
Girinti ve çıkıntı çok fazla olduğu için 'gerçek' kıyı uzunluğu en fazla olan bölgemiz Ege Bölgesi'dir.