İçindekiler
1Öğretici Metinler Nedir?
Öğretici metinler, temel amacı okuyucuya bilgi vermek, bir konuyu açıklamak veya bir düşünceyi kanıtlamak olan metinlerdir. Sanatsal (kurmaca) metinlerin aksine bu metinlerde gerçeklik değiştirilmeden aktarılır. Kelimeler genellikle ilk (gerçek) anlamlarıyla kullanılır ve dil 'göndergesel işlevde' tercih edilir. Bu metinlerde amaç estetik zevk uyandırmak değil, öğretmektir.
Temel Fark
Edebi metinlerde 'üslup' ve 'estetik' ön plandayken, öğretici metinlerde 'açıklık' ve 'doğruluk' ön plandadır. Öğretici metinlerde kişisellikten ziyade nesnellik hakimdir (deneme gibi türler hariç).| Özellik | Öğretici Metin | Sanatsal Metin |
|---|---|---|
| Amaç | Bilgi vermek | Estetik zevk uyandırmak |
| Dil İşlevi | Göndergesel işlev | Sanatsal (Şiirsel) işlev |
| Anlam | Tek anlamlılık (Nesnel) | Çok anlamlılık (Öznel) |
| Gerçeklik | Doğrudan gerçeklik | Kurmaca gerçeklik |
2Gazete Çevresinde Gelişen Metin Türleri
Tanzimat dönemiyle birlikte edebiyatımıza giren gazete, beraberinde yeni yazı türlerini de getirmiştir. Bu türler toplumu eğitme ve bilgilendirme görevini üstlenmiştir.
Türlerin Ayırıcı Özellikleri
Makale bilimseldir ve kanıtlama şarttır. Fıkra (köşe yazısı) günceldir, kanıtlama zorunluluğu yoktur. Deneme ise yazarın kendisiyle konuştuğu 'ben' merkezli bir türdür.Makale vs. Fıkra
Makalede terimlere dayalı ağır bir dil varken, fıkrada konuşma diline yakın, nükteli bir anlatım tercih edilir. Sınavda 'kanıtlama amacı güdülür' ifadesini gördüğünde aklına ilk Makale gelmeli.3Kişisel Hayatı Konu Alan Metinler
Bu metinler, bir kişinin başından geçen olayları veya gözlemlerini merkeze alır. Tarihi belge niteliği taşımaları bakımından oldukça önemlidirler.
| Tür | Temel Karakteristik |
|---|---|
| Anı (Hatıra) | Geçmişte yaşananların üzerinden zaman geçtikten sonra yazılmasıdır. |
| Günlük (Günce) | Günü gününe, tarih atılarak yazılan notlardır. |
| Gezi Yazısı | Gezilip görülen yerlerin adet, gelenek ve güzelliklerinin anlatılmasıdır. |
| Biyografi | Tanınmış bir kişinin hayatının başkası tarafından anlatılmasıdır. |
| Otobiyografi | Kişinin kendi hayatını kendisinin anlatmasıdır. |
Eski Edebiyattaki Karşılıklar
Tezkire: Günümüzdeki biyografinin divan edebiyatındaki karşılığıdır. Seyehatname: Gezi yazısı türünün eski adıdır (Örn: Evliya Çelebi). Sefaretname: Elçilerin yurt dışı gözlemlerini anlattıkları gezi yazılarıdır.4Eleştiri, Mülakat ve Röportaj
Bu türler genellikle bir araştırma veya inceleme sonucunda ortaya çıkar. Eleştiri (tenkit), bir eserin hem olumlu hem olumsuz yönlerini ortaya koymayı amaçlar.
Röportaj ve Mülakat Farkı
Mülakat sadece soru-cevap üzerine kuruluyken; röportajda yazar kendi yorumlarını, fotoğrafları ve izlenimlerini de ekler. Röportaj daha kapsamlıdır.6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Öğretici metinlerde dil göndergesel işlevde kullanılır.
- Makale kanıtlama amacı güder, bilimsel veriler kullanır.
- Deneme yazarın kendi iç dünyasına yöneldiği 'özgür' bir türdür.
- Fıkra güncel siyasi veya sosyal konuları ele alan köşe yazısıdır.
- Anı ve günlük arasındaki temel fark 'zaman' unsurudur.
- Biyografinin divan edebiyatındaki karşılığı tezkiredir.
- Söyleşi (sohbet) türünde yazar okuyucuyla konuşuyormuş gibi bir dil kullanır.
Sık Yapılan Hatalar
- Fıkra türünü anlatmaya dayalı (Nasrettin Hoca fıkraları) türü ile karıştırmak.
- Makalede öznellik olduğunu düşünmek (Makale tamamen nesneldir).
- Anı ile günlüğü karıştırmak (Anı sonradan yazılır, günlük o an yazılır).
- Deneme ve sohbet türünü karıştırmak (Denemede yazar kendiyle, sohbette okuyucuyla konuşur).
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Öğretici metinler sınavda nasıl sorulur?
Genellikle bir metin parçası verilir ve bu parçanın hangi türden alınmış olabileceği veya özellikleri sorulur.
Makale ve deneme arasındaki en büyük fark nedir?
Makale bilimsel ve nesneldir, kanıt sunar; deneme ise tamamen özneldir ve kanıtlama amacı taşımaz.
Sohbet (söyleşi) türünü nasıl ayırt ederim?
Metinde 'Sizce de öyle değil mi?', 'Bilirsiniz ki...' gibi okuyucuya yönelik sorular ve hitaplar varsa o metin sohbettir.
Fıkra (köşe yazısı) her zaman komik mi olmalıdır?
Hayır, gazete fıkraları güncel, ciddi veya eleştirel sosyal meseleleri ele alır; mizahi olma zorunluluğu yoktur.
Öğretici metinlere çalışırken nelere dikkat etmeliyim?
Her türün anahtar kelimelerini (örn: deneme = Nurullah Ataç, ben) ve türlerin birbirine olan üstünlüklerini öğrenmelisiniz.
Gezi yazısı ile anı karışır mı?
Gezi yazısı mekan odaklıdır (mekan tanıtılır), anı ise olay ve kişi odaklıdır (yaşananlar anlatılır).