İçindekiler
1Tanzimat Edebiyatı Nedir? Doğuşu ve Bağlamı
Türk edebiyatının en büyük kırılma noktasını, yani Tanzimat Edebiyatı'nı işleyeceğiz. 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile başlayan siyasi yenileşme, 1860 yılında Şinasi ve Agâh Efendi'nin Tercüman-ı Ahvâl gazetesini çıkarmasıyla edebi bir kimlik kazandı. Bu dönem, bin yıllık Divan şiiri geleneğinin yerini Batılı türlere (roman, hikaye, tiyatro, makale) bırakmaya başladığı sancılı ama heyecan verici bir geçiş sürecidir.
Kritik Başlangıç
Tanzimat Edebiyatı'nın resmi başlangıcı 1860 yılında ilk özel gazete olan Tercüman-ı Ahvâl'in yayımıdır. Bu tarihi unutma, sınavda kronoloji sorularında hayat kurtarır!| Özellik | Divan Edebiyatı | Tanzimat Edebiyatı |
|---|---|---|
| Hedef Kitle | Saray ve Aydın Çevre | Halkı Eğitmek (Başlangıçta) |
| Dil | Ağır, Süslü, Arapça-Farsça | Sadeleşme Çabası (Kısmen) |
| Konu | Soyut, Aşk, Şarap | Hak, Adalet, Hürriyet, Vatan |
2Tanzimat 1. Dönem: Sanat Toplum İçindir
Birinci dönem sanatçıları (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa) edebiyatı halkı eğitmek için bir araç olarak görmüşlerdir. 'Sanat toplum içindir' anlayışı hakimdir. Divan edebiyatının parça güzelliği yerine konu bütünlüğünü savunmuşlar, ilk kez 'Vatan, Hürriyet, Adalet, Kanun' gibi kavramları şiire taşımışlardır.
1. Dönem Temel İlkeleri
Dilde sadeleşme savunulmuş ancak tam başarılamamıştır. Biçim olarak eski (gazel, kaside), içerik olarak yeni temalar işlenmiştir. Klasisizm ve Romantizm akımlarının etkisi görülür.3Tanzimat 2. Dönem: Sanat Sanat İçindir
Siyasi baskıların (İstibdat) artmasıyla sanatçılar (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Samipaşazade Sezai) içe kapanmışlardır. Toplumsal konuların yerini 'güzel olan her şey şiirin konusu olabilir' anlayışı ve bireysel temalar almıştır. Dil daha da ağırlaşmış, Realizm ve Naturalizm etkileri başlamıştır.
Muallim Naci İstisnası
2. Dönem içinde yer almasına rağmen Muallim Naci, eski edebiyatı (Divan) savunmasıyla bilinir. Recaizade Mahmut Ekrem ile girdiği 'Zemzeme-Demdeme' tartışması sınavların favori konusudur.| Kriter | 1. Dönem | 2. Dönem |
|---|---|---|
| Anlayış | Sanat toplum içindir | Sanat sanat içindir |
| Dil | Sadeleşme hedeflendi | Dil oldukça ağırlaştı |
| Akımlar | Klasisizm, Romantizm | Romantizm, Realizm, Natüralizm |
4Türlere Göre Tanzimat Edebiyatı
Tanzimat döneminde Batılı anlamda ilk eserler verilmiştir. Bu eserlerin 'ilk' olma özelliği nedeniyle teknik açıdan kusurlu olduğunu unutmamalısın. Tesadüfler, yazarın araya girip bilgi vermesi sıkça görülür.
Türlerin İlkleri
Tercüman-ı Ahvâl Mukaddimesi: İlk makale (Şinasi) Şair Evlenmesi: İlk yerli tiyatro (Şinasi) Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat: İlk yerli roman (Şemseddin Sami) Letaif-i Rivayat: İlk hikaye denemesi (Ahmet Mithat Efendi)5Döneme Damga Vuran Sanatçılar
Sınavda başarı sağlamak istiyorsan bu isimleri ve temel özelliklerini ezberlemekten ziyade mantığını kavramalısın.
Şinasi
Yeniliklerin öncüsüdür. Noktalama işaretlerini ilk kullanan, ilk özel gazeteyi çıkaran, ilk makaleyi yazan kişidir. Akıl ve mantığı ön plana çıkarır.Namık Kemal
Vatan Şairi olarak bilinir. Romantizm akımının etkisindedir. Tiyatroyu 'eğlencelerin en faydalısı' olarak tanımlar.Ahmet Mithat Efendi
Yazı Makinesi olarak bilinir. 200'den fazla eseri vardır. Halkı eğitmek için teknik kusurları göze alarak yazar.7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Tanzimat 1. Dönem'de 'toplum için sanat', 2. Dönem'de 'sanat için sanat' anlayışı hakimdir.
- İlk özel gazete Tercüman-ı Ahvâl (1860) dönemin başlangıcı kabul edilir.
- Batılı anlamda roman, hikaye, tiyatro ve makale gibi türlerin ilk örnekleri bu dönemde verilmiştir.
- Şiirde içerik değişmiş (vatan, hürriyet), ancak biçim (aruz, kaside, gazel) büyük oranda korunmuştur.
- Dönemin romanları teknik açıdan kusurludur; yazarlar akışı kesip bilgi verirler.
- Dilde sadeleşme fikri ortaya atılmış fakat uygulamada başarılı olunamamıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Tanzimat Fermanı'nın ilanı ile Edebiyatın başlamasını karıştırmak (Edebi dönem 1860'ta başlar).
- Namık Kemal'i 2. Dönem sanatçısı sanmak (O, 1. Dönem'in en gür sesidir).
- Servet-i Fünun ile Tanzimat 2. Dönem'i karıştırmak (Tanzimat'ta hala Divan nazım biçimleri vardır).
- İlk romanları teknik açıdan mükemmel sanmak (Aksine, bu dönem eserleri oldukça kusurludur).
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
Sıkça Sorulan Sorular
Tanzimat Edebiyatı kaç dönemden oluşur?
Tanzimat Edebiyatı; 1860-1876 arası 1. Dönem (Hazırlık ve Şekillenme) ve 1876-1896 arası 2. Dönem (Bireysellik ve Teknik Gelişim) olmak üzere iki ana döneme ayrılır.
Sınavda en çok hangi sanatçılar çıkar?
Namık Kemal, Şinasi, Ahmet Mithat Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem ve Abdülhak Hamit Tarhan en çok soru potansiyeli taşıyan isimlerdir.
Tanzimat romanlarının genel özellikleri nelerdir?
Genellikle yanlış Batılılaşma, kölelik ve cariyelik temaları işlenir. Romantizm akımının etkisiyle iyiler tam iyi, kötüler tam kötüdür; yazar taraf tutar.
Dilde sadeleşme neden başarılı olamadı?
Sanatçıların Divan kültürüyle yetişmiş olmaları, halkın okuma-yazma oranının düşüklüğü ve 2. Dönem'de artan siyasi baskılar sadeleşmenin önündeki en büyük engellerdi.
Zemzeme ve Demdeme tartışması nedir?
Recaizade Mahmut Ekrem (yenilikçi) ile Muallim Naci (eskici) arasındaki kafiye ve edebiyat anlayışı tartışmasıdır. Yeni edebiyatın zaferiyle sonuçlanmıştır.
Tanzimat şiirinde hangi akımlar etkilidir?
Şinasi'de Klasisizm (akılcılık), Namık Kemal ve Abdülhak Hamit Tarhan'da ise Romantizm (duygusallık ve hürriyet) ön plandadır.
İlgili Konular
Servet-i Fünun Edebiyatı
Tanzimat 2. Dönem'den sonra gelen, Batılılaşmanın teknik zirveye ulaştığı dönem.
Divan Edebiyatı
Tanzimatçıların tepki gösterdiği ancak biçimsel olarak koptuğu geleneksel dönem.
Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı
Tanzimat'tan günümüze Türk romanının gelişim süreci ve yapısal özellikleri.
Milli Edebiyat
Milli Edebiyat Konu Anlatımı | AYT Edebiyat | Koç'a Sor konusunu inceleyin.