İcindekiler
1İyonik Bağ
İyonik bağ, bir metalin elektron vererek katyon (+), bir ametalin elektron alarak anyon (-) oluşturması ve bu iyonların elektrostatik cekimle bir arada tutulmasıdır. Genellikle metal + ametal arasında oluşur.
Orneğin NaCl (sofra tuzu) oluşumunda: Na atomu 1 elektronunu verir → Na⁺ olur. Cl atomu 1 elektron alır → Cl⁻ olur. Na⁺ ve Cl⁻ iyonları arasındaki elektrostatik cekim iyonik bağı oluşturur.
İyonik Bileşiklerin Özellikleri
- Oda sıcaklığında katı haldedirler (kristal yapı)
- Erime ve kaynama noktaları yüksektir
- Suda cozunduklerinde veya eriyik halde elektrik iletir
- Katı halde elektrik iletmez (iyonlar sabit)
ΔEN > 1,7 → İyonik Bağ
İki atom arasındaki elektronegatiflik farkı 1,7'den büyükse iyonik bağ oluşur.
2Kovalent Bağ (Polar ve Apolar)
Kovalent bağ, iki ametalin elektron çiftlerini ortaklaşa kullanmasıyla oluşur. Elektronlar transfer edilmez, paylaşılır. Ametal + ametal arasında görülür.
Apolar Kovalent Bağ
Aynı cins iki ametal arasında oluşur. Elektronlar eşit paylaşılır. ΔEN = 0 (veya çok küçük).
Örnekler: H₂, O₂, N₂, Cl₂, F₂
H - H → Her iki atom eşit cekim uygular, elektron yoğunluğu eşit dağılır.
Polar Kovalent Bağ
Farklı cins iki ametal arasında oluşur. Elektronlar eşit paylaşılmaz; daha elektronegatif atom elektronları kendine ceker.
Örnekler: HCl, H₂O, HF, CO
H-Cl → Cl daha elektronegatiftir, elektronlar Cl'a daha yakın bulunur.
Kural: 0 < ΔEN < 1,7 → Polar kovalent bağ
Koordine (Dativ) Kovalent Bağ
Ortaklanan elektron cifti tek bir atomdan sağlanır. Bağ oluştuktan sonra normal kovalent bağdan farkı yoktur.
Örnekler: NH₄⁺ (amonyum iyonu), H₃O⁺ (hidronyum iyonu), SO₃
NH₃ + H⁺ → NH₄⁺ (N atomu ortaklanan ciftini sağlar)
Sigma (σ) ve Pi (π) Bağı
Sigma (σ) Bağı
Baş başa üst üste gelme
İlk bağ her zaman sigma
Pi (π) Bağı
Yan yana üst üste gelme
2. ve 3. bağlar pi bağıdır
Tek bağ = 1σ, Çift bağ = 1σ + 1π, Uc bağ = 1σ + 2π
3Metalik Bağ
Metalik bağ, metal atomlarının değerlik elektronlarını serbest bırakarak oluşturduğu "elektron denizi" modeliyle acıklanır. Pozitif metal iyonları, serbest hareket eden elektronlar tarafından bir arada tutulur.
Bu "serbest elektron denizi" modeli, metallerin bircoğ özelliğini açıklar: elektrik ve ısı iletkenliği, parlaklık, dovulebilirlik ve cekielebilirlik.
Metalik Bağın Sağladığı Özellikler
Elektrik İletkenliği
Serbest elektronlar akım taşır
Isı İletkenliği
Elektronlar enerji aktarır
Parlaklık
Serbest e- ışığı yansıtır
Şekil Değişimi
Dovulebilir, cekilebilir
4Moleküller Arası Kuvvetler
Moleküller arasındaki cekimler, kimyasal bağlardan daha zayıftır ama maddenin fiziksel özelliklerini (erime noktası, kaynama noktası, viskozite) belirler.
Van der Waals (London) Kuvvetleri
Tüm moleküller arasında bulunan en zayıf cekimdir. Anlık dipol oluşumundan kaynaklanır. Molekül kutlesi arttıkca Van der Waals kuvveti de artar.
Örnek: Soy gazlar arasındaki cekim, CH₄ molekülleri arası cekim
He < Ne < Ar < Kr < Xe (kutle arttıkca Van der Waals artar)
Dipol-Dipol Etkileşimi
Polar moleküller arasında görülür. Bir molekülün kısmi pozitif (+δ) ucu, komşu molekülün kısmi negatif (-δ) ucunu ceker.
Örnek: HCl, HBr, SO₂, ICl molekülleri
Van der Waals'tan güçlü, hidrojen bağından zayıftır.
Hidrojen Bağı
H atomu; F, O veya N atomuna bağlı olduğunda komşu molekülün F, O, N'ı ile oluşturduğu özel dipol-dipol etkileşimidir. Moleküller arası en güçlü kuvvettir.
Örnek: H₂O, HF, NH₃, DNA'da baz cifti eşleşmesi
Suyun yüksek kaynama noktası, buzun yüzey gerilimi, DNA sarmal yapısı hidrojen bağı sayesindedir.
Kuvvet Sıralaması (Zayıftan Güçlüye)
Van der Waals < Dipol-Dipol < Hidrojen Bağı
Tüm bunlar kimyasal bağlardan (iyonik, kovalent, metalik) daha zayıftır.
5Lewis Yapısı
Lewis yapısı, atomların değerlik elektronlarını noktalar ve çizgilerle göstererek moleküllerin bağ yapısını cizmeye yarayan bir gösterim yöntemidir. Bağ yapan elektron çiftleri çizgi (-) ile, bağ yapmayan (yalnız) elektron çiftleri nokta (..) ile gösterilir.
Lewis Yapısı Çizim Adımları
- Tüm atomların değerlik elektron sayılarını belirle
- Toplam değerlik elektron sayısını hesapla
- Merkez atomu belirle (genellikle en düşük EN'li atom)
- Atomları tek bağlarla bağla
- Kalan elektronları uc atomlardan başlayarak tamamla (oktet kuralı)
- Merkez atom oktete tamamlanmazsa, çift veya uc bağ oluştur
Örnek: H₂O Lewis Yapısı
O: 6 değerlik e⁻, H: 1 değerlik e⁻ × 2 = 2
Toplam: 6 + 2 = 8 değerlik e⁻
O merkez atom, her H ile 1 bağ yapar → 2 bağ = 4 e⁻
Kalan 4 e⁻ → O uzerinde 2 yalnız çift
H - O - H (O uzerinde 2 yalnız çift)
Oktet ve Dublet Kuralı
Atomlar kararlı soy gaz yapısına ulaşmak ister:
- H ve He → 2 elektron (dublet)
- Diğer atomlar → 8 elektron (oktet)
İstisnalar: B (6 e⁻), P ve S (genişletilmiş oktet, 10-12 e⁻)
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- İyonik bağ: Metal + Ametal (elektron transferi, ΔEN > 1,7)
- Kovalent bağ: Ametal + Ametal (elektron paylaşımı)
- Metalik bağ: Metal + Metal (elektron denizi modeli)
- Polar kovalent bağda elektronlar daha elektronegatif atoma yakındır
- Hidrojen bağı H ile F, O, N arasında oluşur (en güçlü moleküller arası kuvvet)
- Lewis yapısında oktet kuralı temeldir (H için dublet)
- Sigma bağı her zaman ilk bağdır, pi bağları ek bağlardır
Sık Yapılan Hatalar
- Hidrojen bağını kimyasal bağ sanmak (moleküller arası kuvvettir!)
- Polar molekül ile polar bağı karıştırmak (CO₂ polar bağ iceren apolar moleküldur)
- Lewis yapısında yalnız çiftleri unutmak
- Koordine kovalent bağı normal kovalent bağdan farklı sanmak (oluştuktan sonra aynıdır)
- Van der Waals kuvvetinin sadece apolar moleküllerde olduğunu sanmak (tüm moleküllerde vardır)
7Pratik Sorular
Oğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye calış.
NaCl, H₂O ve Fe bileşiklerindeki bağ türlerini yazınız.
HF, HCl, HBr ve HI moleküllerini kaynama noktasına göre büyükten kucuğe sıralayınız. Neden HF en yüksektir?
CO₂ molekülünun Lewis yapısını ciziniz. Toplam kaç sigma ve kaç pi bağı vardır?
NH₄⁺ iyönünda kaç tane koordine kovalent bağ bulunur? Acıklayınız.
SO₃ molekülünun Lewis yapısını ciziniz. Bu molekülde oktet kuralına uymayan durum var mıdır? Acıklayınız.