İçindekiler
1Ses Bilgisi
Ses bilgisi, Türkçedeki seslerin (harflerin) özelliklerini ve ses olaylarını inceler. Türkçede 29 harf vardır: 8 ünlü (sesli), 21 ünsüz (sessiz) harf.
Ünlü Harfler
Kalın ünlüler: a, ı, o, u
İnce ünlüler: e, i, ö, ü
Düz ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
Temel Ses Olayları
Ünsüz benzeşmesi: "kitap + cı → kitapçı" (kitabcı değil)
Ünsüz yumuşaması: "kitap + ı → kitabı" (p → b)
Ünlü daralması: "de + yor → diyor" (e → i)
Ünlü düşmesi: "burun + u → burnu" (ü düşer)
Kaynaştırma: "araba + ın → arabanın" (n kaynaştırma ünsüzü)
2Yapım Ekleri
Yapım ekleri, sözcüklerin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Bir sözcüğe yapım eki eklendiğinde yeni bir sözcük oluşur.
İsimden İsim Yapım Ekleri
-lık, -lik: göz → gözlük, tuz → tuzluk
-cı, -ci: balık → balıkçı, yol → yölçü
-sız, -siz: ev → evsiz, su → susuz
-daş: yol → yoldaş, vatan → vatandaş
İsimden Fiil Yapım Ekleri
-la, -le: su → sulamak, baş → başlamak
-al, -el: az → azalmak, dar → daralmak
-sa, -se: su → susamak, garip → garimsemek
Fiilden İsim Yapım Ekleri
-gı, -gi: bil → bilgi, sev → sevgi
-ım, -im: say → sayım, öl → ölüm
-ıcı, -ici: yaz → yazıcı, oku → okuyucu
Fiilden Fiil Yapım Ekleri
-dır, -dir: ye → yedirmek, oku → okutmak
-ın, -in: giy → giyinmek, sev → sevinmek
-ış, -iş: gör → görüşmek, bak → bakışmak
3Çekim Ekleri
Çekim ekleri, sözcüğün anlamını değiştirmeden, cümle içindeki görevini belirleyen eklerdir. Yeni sözcük oluşturmazlar.
İsim Çekim Ekleri
Hal (durum) ekleri: -i, -e, -de, -den → "ev-i, ev-e, ev-de, ev-den"
İyelik ekleri: -ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları → "ev-im, ev-in, ev-i"
Çoğul eki: -lar, -ler → "ev-ler, araba-lar"
Soru eki: mı, mi → "güzel mi?, geldi mi?"
Fiil Çekim Ekleri
Kip ekleri: -dı, -mış, -yor, -ecek, -r, -meli → "gel-di, gel-miş, gel-iyor"
Kişi ekleri: -m, -n, -k, -nız → "gel-di-m, gel-di-n, gel-di-k"
Olumsuzluk eki: -ma, -me → "gel-me-di, yap-ma-dı"
Yapım Eki mi, Çekim Eki mi?
Ek eklendiğinde sözcüğün anlamı değişiyorsa yapım eki, anlamı değişmeyip sadece cümledeki görevi değişiyorsa çekim ekidir. "Göz-lük"te anlam değişti → yapım eki. "Göz-e"de anlam aynı → çekim eki.
4Cümle Öğeleri (Özne, Yüklem, Nesne, Tümleç)
Cümle öğeleri, bir cümleyi oluşturan temel birimlerdir. Her cümlede mutlaka bir yüklem bulunur. Diğer öğeler yüklemi tamamlar.
Yüklem
Cümlede iş, oluş, hareket bildiren veya yargı belirten öğedir. Cümlenin en temel öğesidir.
Ali okula gitti. (fiil yüklemi)
Hava güzel. (isim yüklemi)
Özne
Yüklemin bildirdiği işi yapan veya oluşu üzerinde taşıyandır. "Kim?" veya "Ne?" sorusuyla bulunur.
Ali okula gitti. (Kim gitti? → Ali)
Yapraklar döküldü. (Ne döküldü? → Yapraklar)
Nesne
Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlık veya kavramdır. "Neyi/Kimi?" (belirtili) veya "Ne?" (belirtisiz) sorusuyla bulunur.
Ali kitabı okudu. (Neyi? → belirtili nesne)
Ali kitap okudu. (Ne? → belirtisiz nesne)
Tümleçler (Zarf ve Dolaylı Tümleç)
Dolaylı tümleç: "Nereye? Nereden? Nerede? Neye? Kime?" sorularıyla bulunur.
Zarf tümleci: "Nasıl? Ne zaman? Ne kadar? Niçin?" sorularıyla bulunur.
Ali okula gitti. (Nereye? → dolaylı tümleç)
Ali hızlıca koştu. (Nasıl? → zarf tümleci)
5Cümle Çeşitleri
Cümleler farklı ölçütlere göre sınıflandırılır: yüklemine göre, anlamına göre, yapısına göre ve öğelerinin dizilişine göre.
Yüklemine Göre
Fiil cümlesi: "Ali koştu." (yüklem fiil)
İsim cümlesi: "Ali öğretmen." (yüklem isim)
Anlamına Göre
Olumlu: "Ders çalıştı."
Olumsuz: "Ders çalışmadı."
Soru: "Ders çalıştı mı?"
Yapısına Göre
Basit cümle: Tek yüklemi olan cümle. "Hava güzel."
Birleşik cümle: Yan cümlecik içeren cümle. "Hava güzel olunca dışarı çıktık."
Sıralı cümle: Birden fazla yüklemi olan, virgülle ayrılan cümle. "Geldi, gördü, kazandı."
Bağlı cümle: Bağlaçla bağlanan cümle. "Ders çalıştı ama başaramadı."
6Fiil Çatıları
Fiil çatısı, fiillerin özne ve nesneyle ilişkisini gösteren yapıdır. Fiilin nesne alıp almadığına ve öznenin eylemi kendisinin mi yoksa başkasının mı yaptığına bakılır.
Nesnesine Göre
Geçişli fiil: Nesne alabilen fiil. "Ali kitap okudu." (Ne okudu?)
Geçişsiz fiil: Nesne alamayan fiil. "Ali koştu." (Ne koştu? anlamsız)
Ettirgen çatı: İşi başkasına yaptırma. "Ali kitabı okuttu." (-t, -tır ekleri)
Oldurgan çatı: Geçişsizi geçişli yapma. "Ali çocuğu koşturdu."
Öznesine Göre
Etken çatı: Özne bellidir, işi özne yapar. "Ali kapıyı açtı."
Edilgen çatı: Özne belli değil, iş yapılır. "Kapı açıldı." (-ıl, -in ekleri)
Dönüşlü çatı: Özne işi kendi üzerinde yapar. "Ali giyindi." (-ın, -in ekleri)
İşteş çatı: Birden fazla özne işi birlikte yapar. "Çocuklar bakıştı." (-ış, -eş ekleri)
Edilgen mi, Dönüşlü mü?
İkisi de "-ıl, -in" eki alır. Farkı: Edilgene özne eklenemez ("Kapı açıldı" - kim açtı belli değil). Dönüşlüde özne bellidir ve işi kendi üzerinde yapar ("Ali yıkandı" - Ali kendini yıkadı).
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirir, çekim eki değiştirmez
- Her cümlede mutlaka yüklem bulunur; diğer öğeler olmayabilir
- Özne yükleme "Kim? Ne?" sorusuyla bulunur
- Dolaylı tümleçte -e, -de, -den eki vardır
- Fiil çatısı sorularında ek ve anlam birlikte değerlendirilmeli
- Ünsüz yumuşaması (p→b, ç→c, t→d, k→g/ğ) ünlüyle başlayan ek gelince olur
Sık Yapılan Hatalar
- Yapım ekiyle çekim ekini karıştırmak: "-lık" yapım, "-ın" (iyelik) çekim ekidir
- Zarf tümleci ile dolaylı tümleci karıştırmak: "Nasıl?" zarf, "Nereye?" dolaylıdır
- Edilgen çatı ile dönüşlü çatıyı karıştırmak: Özne belirleyici
- Belirtili nesne ile belirtisiz nesneyi ayırt edememek: -ı eki varsa belirtili
- Ses olaylarını tüm sözcüklere uygulamak: Özel isimler ve yabancı sözcükler istisna olabilir
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
"Kitaplık" sözcüğündeki "-lık" eki yapım eki mi, çekim eki mi? Neden?
"Çocuklar bahçede oynuyor." cümlesinin öğelerini (özne, yüklem, tümleç) bulunuz.
"Annesi çocuğa güzel bir elbise giydirdi." cümlesindeki fiilin çatısını belirleyiniz.
"Biz bu konuyu iyice anladık." cümlesindeki belirtili nesne, belirtisiz nesne, zarf tümleci ve yüklemi gösteriniz.
"Kapılar açıldı, öğrenciler koşuşarak sınıflara dağıldı." cümlesini yapısına göre sınıflandırınız ve fiil çatılarını belirleyiniz.