İçindekiler
1Fiil Nedir?
Fiil, iş, hareket, oluş ve durum bildiren sözcükleridir. Cümlenin yüklemini oluşturan fiiller, Türkçe cümlelerin temel unsurlarıdır. Türkçede her cümlede mutlaka bir fiil bulunur.
Fiil Yapısı
Fiil = Kök + Gövde (kök + yapım ekleri) + Çekim Ekleri (kip + kişi)
Örnek: gel (kök) + miş (kip eki) + ti (kişi eki) = gelmişti
Fiillerin Türleri
İş / Hareket Fiilleri: koşmak, yazmak, gelmek
Oluş Fiilleri: doğmak, ölmek, düşmek, çıkmak
Durum Fiilleri: oturmak, durmak, yatmak
Yardımcı Fiiller: olmak, eder, kıl, et
2Fiil Çekimleri (Kip ve Kişi)
Fiillerin çekimi, kip ekleri ve kişi ekleri ile yapılır. Kip, fiilinin ifade ettiği zaman, olasılık ve koşulu gösterir. Kişi ekleri ise fiilin hangi özneye ait olduğunu belirtir.
Kişi Ekleri
Tekil: -m (ben), -n (sen), -ø (o)
Çoğul: -k (biz), -nız (siz), -lar (onlar)
Örnek: "Geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler"
Kip Ekleri Nedir?
Kip ekleri, fiilinin ifade ettiği zaman (geçmiş, şimdiki, gelecek), emin-emin olmama durumu, olasılık ve koşul gibi anlamları belirtir. Kip ekleri kişi eklerinden önce gelir.
3Haber Kipleri
Haber kipleri, fiilinin bir haberdir olduğunu belirtir. Gerçekleşmiş veya gerçekleşen bir olayı anlatır.
Geniş Zaman (Şimdiki Zaman)
Eki: -r, -er, -ar, -ır
Düzenli tekrarlanan veya alışkanlık haline gelen işleri, aynen ve değişmez durumlarda haber verir.
Örnekler: "Gül açar, çiçek kokusu yayılır, insanlar sevinir."
"Her sabah işe giderim."
Şimdiki Zaman
Eki: -yor, -iyor, -uyor, -üyor
Şu an devam etmekte olan işleri gösterir.
Örnekler: "Şu anda ders çalışıyorum."
"Kitap okuyorum."
Basit Geçmiş Zaman
Eki: -di, -ti, -du, -tu
Geçmişte belirli bir zamanda tamamlanmış işleri gösterir.
Örnekler: "Dün okula gittim."
"Kitabı okudu."
Belirtili Geçmiş Zaman
Eki: -miş, -mış, -muş, -müş
Geçmişte tamamlanmış olan işleri belirtir. Konuşan kişi bu işi görüp işitmişse (kanıtı varsa) kullanılır.
Örnekler: "Yağmur yağmış, sokak ıslak."
"Kapı kırılmış."
Gelecek Zaman
Eki: -ecek, -acak
Gelecekte meydana gelecek işleri gösterir. Mutlak bir kesinlik taşır.
Örnekler: "Yarın okula gideceğim."
"Akşam yağmur yağacak."
4Dilek Kipleri
Dilek kipleri, fiilin istek, emir, gereklilik, koşul gibi anlamlar taşıdığını gösterir. Haber değil de dilekler, emirler, koşullar anlatılır.
İstek Kipi
Eki: -e, -a
Bir işin yapılmasını isteme anlamını taşır.
Örnekler: "Keşke başarılı olsa!"
"Acaba yağmur yağsa mı?"
Emir Kipi
Eki: ø (sen), -in (siz), -sin/-sın (3. kişi)
Bir işin yapılması veya yapılmaması için emir, yasak veya rica bildirir.
Örnekler: "Dersi dinle!" "Buraya gelinin!"
"Sessiz olsun."
Gereklilik Kipi
Eki: -meli, -malı
Bir işin yapılması veya yapılmaması gerektiğini belirtir.
Örnekler: "Ders çalışmalısın."
"Haber dinlemelidir."
Şart Kipi
Eki: -se, -sa
Bir işin gerçekleşmesinin başka bir işe bağlı olduğunu belirtir.
Örnekler: "Çalışırsan başarılı olursun."
"Gelmeseydi, onun bilemezdim."
Sınav Tuzağı
Haber vs. Dilek kipleri karıştırılabilir. Fiil bir gerçek/olayı anlatıyorsa haber kipi, bir istek/emir/gereklilik anlatıyorsa dilek kipidir.
5Fiilde Yapı (Basit, Türemiş, Birleşik)
Basit Fiil
Tanım: Yapım eki almamış, sadece kök + çekim ekleriyle oluşmuş fiildir.
Örnekler: git, gel, oku, yaz, koş, oyna
"Çocuk hızlı koştu." (koş = basit fiil)
Türemiş Fiil
Tanım: Fiil kökünün veya gövdesinin, yapım eki alarak değiştiği fiildir.
Yapım ekleri: -dır/-tır, -ın/-in, -ış/-iş
Örnekler:
• ye + dirmek = yedirmek (ettirgen)
• giy + in + mek = giyinmek (dönüşlü)
• bak + ış + mak = bakışmak (işteş)
"Öğretmen kitabı çocuğa okuturdu." (oku + t + ur = okuttu)
Birleşik Fiil
Tanım: İsim, sıfat veya zarfla fiil birlikte kullanarak anlam oluşturan yapıdır.
Örnekler:
• hoş + almak = hoşlanmak
• başa + bulmak = başabulmak
• sağ + tutmak = sağtutmak
• var + olmak = varolmak
"Misafirler hoşlandılar." (hoş + al + dı = hoşlandı)
Ek Fiil (olmak): Yardımcı fiil olarak cümleleri tamamlar. "Bugün hava güzel + dir = Bugün hava güzeldir."
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Her cümlede mutlaka bir fiil bulunur; cümlenin yapı taşıdır
- Kip ekleri kişi eklerinden önce gelir: fiil = kök + kip eki + kişi eki
- Haber kipleri gerçek olayları anlatır; dilek kipleri istek, emir vb. anlatır
- Basit fiil yapım eki almaz; türemiş ve birleşik fiiller yapım eki alır
- Geniş zaman alışkanlık, şimdiki zaman şu an devam eden işi gösterir
- Belirtili geçmiş zaman (-miş) konuşan kişinin kanıtı varsa kullanılır
- Emir kipi sadece 2. kişiye değil, 3. kişiye de kullanılabilir (-sin, -sın)
Sık Yapılan Hatalar
- Haber ve dilek kipleri karıştırmak: "Gel" (emir) vs "Gelir" (geniş zaman haber)
- Basit ve türemiş fiilleri karıştırmak: "oku" (basit) vs "okutur" (türemiş)
- Kişi ekini kip ekinden önce yazılır yanlışı: "gidirdi" değil "gidirdi" (gid + ir + di)
- Ek fiil "olmak" ile yapılan yapıları unutmak: "güzel + dir = güzeldir"
- Birleşik fiil ile basit fiili karıştırmak: "hoşlanmak" (birleşik) vs "hoşlamak" (yanlış)
- Dilek kipleri arasındaki nüansları fark etmememek: istek, emir, gereklilik, şart
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
"Geldim" fiilini kip ve kişi eklerine ayırınız.
"Dersi dinle!" cümlesindeki fiil hangi kip de?
"Gelmişti" ve "gelirdi" fiillerinin zamansal farkı nedir?
"Hoşlanmak" basit fiil mi, türemiş fiil mi, birleşik fiil midir?
"Annesi çocuğun elbisesini giydirmiş." cümlesinde "giydirmek" fiilinin yapısını analiz ediniz.