İçindekiler
1Noktalama İşaretleri Nedir?
Noktalama işaretleri, yazılı metinlerde cümleleri, cümle parçalarını ayıran ve kelimelerin anlamını açıklayan simgelerdir. Noktalama işaretleri olmadan yazılan metinler anlaşılması zor, hatta anlam belirsiz olabilir. Doğru noktalama, yazının kalitesini belirleyen önemli bir faktördür.
Noktalama İşaretlerinin Amacı
Yazılı ifadelerde, konuşmada olduğu gibi tonlama ve duraksamaları göstermek, cümleleri uygun şekilde bölmek, anlam netliğini sağlamak ve yazının okunabilirliğini arttırmak.
Temel Noktalama İşaretleri
Nokta (.)
Virgül (,)
Noktalı virgül (;)
İki nokta (:)
Üç nokta (...)
Soru işareti (?)
Ünlem işareti (!)
Tırnak işareti (\" \")
Parantez ( )
2Nokta, Virgül, Noktalı Virgül
Nokta (.)
Kullanım yerleri:
• Cümlenin sonunda: "Okulu terk etti."
• Sayılı liste öğelerinden sonra: "1. Kitap 2. Kalem"
• Kısaltmalardan sonra: "Dr. (Doktor), Prof. (Profesör)"
• İlk başında bir başka nokta varsa sadece bir nokta yazılır: "Saat 14.30." (iki nokta değil)
Virgül (,)
Kullanım yerleri:
• Sıralanmış öğeler arasında: "Elma, armut, muz yedim."
• Cümleyi tamamlayan öğelerden sonra: "Okula giden Ahmet, çok akıllıydı."
• Sıfat ve adından sonra: "Uzun, sarı saçları vardı."
• Ara yüklemlerden sonra: "Elbette, senin haklı olduğunu biliyorum."
• Ünvan veya görevden sonra: "Mühendis Aydın, proje yöneticisi oldu."
Noktalı Virgül (;)
Kullanım yerleri:
• Birbirine yakın anlamda, bağımsız cümleler arasında: "Yağmur yağıyordu; ben de evde oturdum."
• Virgülle ayrılmış cümle gruplarını birbirinden ayırmak için: "Halı, masa, sandalye; kitap, kalem, defter."
• Bileşik cümlelerin bölümlerini ayırmada: "Ders çalıştı; ama sınavda başaramadı."
Fark: Virgül hafif bir duraksamayı, noktalı virgül daha güçlü bir duraksamayı, nokta ise cümlenin sonunu gösterir.
3İki Nokta, Üç Nokta
İki Nokta (:)
Kullanım yerleri:
• Doğrudan söz belirtmeden önce: "Öğretmen dedi: \'Dersi dinleyin!\'"
• Örnek verme, açıklama için: "Bazı meyveler şöyledir: elma, armut, muz."
• Bir konuya başlarken: "Konunun detayları:"
• Adres yazarken: "Ankara: Çankırı Caddesi"
Üç Nokta (...)
Kullanım yerleri:
• Cümlenin yarım bırakıldığını göstermek: "Eğer gelirse..."
• Duraksamayı, tereddütü göstermek: "Sanırım... evet, haklısın."
• Sözü kesilerek devam ettiğini göstermek: "\'Yarın gel...\' dedi annem."
• Alıntıda atılan bölümü göstermek: "\'Bugün güzel bir gün... ama yağmur yağıyor.\'"
Üç Nokta Kuralı
Üç noktadan sonra nokta yazılmaz (cümle sonuysa). Sadece üç nokta yeterlidir. Eğer cümle devam ediyorsa, virgül kullanılabilir: "Yarın belki..."
4Soru ve Ünlem İşareti
Soru İşareti (?)
Kullanım yerleri:
• Soru cümlesinin sonunda: "Nereye gidiyorsun?"
• Doğrudan soru olarak sorulan şeyin sonunda: "Akşam gelir misin?"
• Tereddütü, şüpheyi göstermek: "Yarın gel? (gelmesi belirsiz)"
• Soru işaretinden sonra nokta yazılmaz; başka bir noktalama işareti gelirse soru işareti çıkarılır
Ünlem İşareti (!)
Kullanım yerleri:
• Şaşkınlık, coşku, sevinç göstermek: "Ne kadar güzel!"
• Öfke, sinirleme belirtmek: "Bunu nasıl yapabilirsin!"
• Emir, yasaklama bildiren cümleler: "Dersi dinle!" "Buraya girme!"
• Hayranlık, takdir göstermek: "Harika bir performans!"
• Ünlem işaretinden sonra da nokta yazılmaz
Önemli: Soru ve ünlem işaretleri yazının ton ve duygusunu belirler. Doğru yerde kullanmak, yazılan cümlenin gerçek anlamını vurgular.
5Tırnak İşareti ve Parantez
Tırnak İşareti (\" \")
Kullanım yerleri:
• Doğrudan söylenen sözü ayırmak: "\'Yarın geliyor musun?\' diye sordu."
• Alıntı yapmak: "Atatürk \'Ne mutlu Türküm diyene\' demiştir."
• Başka anlamda kullanılan sözcüğü göstermek: "\'Başkan\' sıfatıyla yetkili kişi"
• Kitap, makale başlıklarını göstermek: "\'Romeo ve Juliet\' tanınmış bir oyundur."
Parantez ( )
Kullanım yerleri:
• Açıklama, ilave bilgi vermek: "Osmanlı İmparatorluğu (1299-1922) uzun süre güçlü kaldı."
• Harita, şekil, tablo gibi kaynakları göstermek: "(Bkz. Şekil 3)"
• Söylenen şeyin başka yorumu: "(yani, başka deyişle)"
• Dil bilgisi not ve yer işareti: "(İng.)", "(Ör.)"
• Parantezin içinde nokta yazılmaz; parantez dışında kullanılır
Sık Yapılan Hata
Tırnak işareti içinde başka tırnak işareti varsa (iç tırnak) farklı stil kullanılır: "\'\'İç tırnaklar\'\'" veya "\'Alt tırnaklar\'"
6Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Nokta cümleyi bitiren en güçlü işarettir, hep cümle sonunda gelir
- Virgül, cümlenin parçalarını hafif duraksamalarla ayırır
- Noktalı virgül, virgülden daha güçlü, noktadan daha hafif duraksamadır
- Soru ve ünlem işaretlerinden sonra nokta yazılmaz
- Üç nokta cümlenin yarımlandığını veya duraksamayı gösterir
- Tırnak işaretleri doğrudan söylenen veya alıntı yapılan sözleri gösterir
- Parantez içinde yazı cümlenin bitmiş halinde birbirini tamamlar
Sık Yapılan Hatalar
- Virgülün fazla kullanımı: "Ali gitti, kaynana, geldi, oturdu." - virgüller temiz değil
- Noktalı virgüle virgül ile bakan: noktalı virgülü virgül ile değiştirmek
- İki noktayı bağlaç gibi kullanmak: "Bir de şey: senin hatanız" - yanlış
- Soru işaretinden sonra nokta yazılmak: "Nereye gidiyorsun?." - hatalı
- Parantez dış nokta yazılmamak: "Biliyorum (ama şimdi)" olması gerekir "Biliyorum (ama şimdi)."
- Üç noktanın yanlış sayılması: "....." (beş nokta) değil "..." (üç nokta) yazılmalı
7Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
"Elma, armut, muz, kiraz yedim." cümlesinde virgüller doğru mu kullanılmıştır?
"Nereye gidiyorsun?" cümlesinden sonra nokta yazılmalı mı?
"Ders çalıştı, ama sınavda başaramadı." cümlesindeki virgülün yerinde noktalı virgül yazılabilir mi?
"Yarın gel..." cümlesinde üç noktanın amacı nedir?
"Öğretmen dedi: 'Dersi dinleyin!'" cümlesindeki noktalama işaretleri neden bu şekilde kullanılmıştır?