İçindekiler
1İsimler (Adlar)
İsimler, varlıkları, kavramları ve duyguları karşılayan sözcüklerdir. Cümlede genellikle özne, nesne veya tümleç görevinde bulunurlar.
Varlıklara Göre İsimler
Somut isim: Beş duyuyla algılanabilen. "masa, su, ses, koku"
Soyut isim: Beş duyuyla algılanamayan. "sevgi, özlem, hayal, mutluluk"
Varlıkların Sayısına Göre
Tekil isim: Tek varlığı karşılayan. "çocuk, ağaç, araba"
Çoğul isim: Birden fazla varlığı karşılayan. "çocuklar, ağaçlar"
Topluluk ismi: Tekil görünüp çoğul anlam taşıyan. "ordu, sürü, orman, aile"
Özel ve Cins İsimler
Özel isim: Tek bir varlığa verilen ad, büyük harfle başlar. "Türkiye, Ahmet, Karadeniz"
Cins (tür) ismi: Aynı türdeki varlıkların ortak adı. "ülke, insan, deniz"
2Sıfatlar
Sıfatlar, isimleri niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Sıfat, mutlaka bir ismin önünde yer alır ve onunla birlikte bir sıfat tamlaması oluşturur.
Niteleme Sıfatları
İsmin nasıl olduğunu, özelliğini bildirir. "Nasıl?" sorusunun cevabıdır.
güzel çiçek, uzun yol, tatlı su, eski ev
Belirtme Sıfatları
İşaret sıfatı: "bu kalem, şu ev, o araba"
Sayı sıfatı: "üç elma, birinci sıra, yarım ekmek"
Belirsizlik sıfatı: "bazı insanlar, birkaç gün, her yer"
Soru sıfatı: "hangi kitap, kaç kişi, ne renk"
Sıfat mı, İsim mi?
Aynı sözcük sıfat da isim de olabilir. Farkı: Sıfat bir ismin önünde yer alır. "Güzel bir gün." → sıfat (günü niteliyor). "Güzel her zaman kazanır." → isim (tek başına, kimdir anlamında).
3Zamirler (Adıllar)
Zamirler, isimlerin yerini tutan sözcüklerdir. Tekrar tekrar isim kullanmak yerine zamir kullanılır.
Kişi Zamirleri
ben, sen, o, biz, siz, onlar
"Ben yarın geleceğim." / "Onlar da gelsin."
İşaret Zamirleri
bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, burası, şurası, orası
"Bu benim kalemim." / "Orası çok güzel."
Belgisiz ve Soru Zamirleri
Belgisiz: birisi, hepsi, kimse, herkes, bazıları, birçoğu
Soru: kim, ne, nere, hangisi, kaçı
"Herkes geldi." / "Kim yaptı bunu?"
Sıfat mı, Zamir mi?
"Bu, şu, o, hangi, kaç" gibi sözcükler hem sıfat hem zamir olabilir. İsmin önündeyse sıfat, ismin yerine geçiyorsa zamirdir. "Bu kitap güzel." → sıfat. "Bu güzel." → zamir.
4Zarflar (Belirteçler)
Zarflar, fiilleri, sıfatları veya başka zarfları çeşitli yönlerden belirleyen sözcüklerdir.
Zarf Türleri
Durum zarfı: Nasıl? → "hızlıca koştu, güzelce anlattı"
Zaman zarfı: Ne zaman? → "dün geldi, şimdi gidiyorum"
Yer-yön zarfı: Nereye? → "ileri git, yukarı çık"
Miktar zarfı: Ne kadar? → "çok güzel, biraz yorgun"
Soru zarfı: "nasıl geldin?, neden gelmedin?"
Zarf mı, Sıfat mı?
"Çok kitap okudu." → sıfat ("kitap" ismini belirtiyor)
"Çok güzel konuştu." → zarf ("güzel" sıfatını belirtiyor)
"Çok koştu." → zarf ("koştu" fiilini belirtiyor)
Kural: İsmin önündeyse sıfat, fiil veya sıfatın önündeyse zarftır.
5Fiiller (Eylemler)
Fiiller, iş, oluş veya hareket bildiren sözcüklerdir. Cümlenin yüklemi genellikle bir fiildir. Fiiller kip ve kişi ekleri alarak çekimlenir.
Fiil Türleri
İş (kılış) fiili: Yapılan eylemi bildirir. "yazmak, okumak, kesmek"
Oluş fiili: Kendiliğinden olan eylemi bildirir. "büyümek, solmak, sararmak"
Durum fiili: Bir durumu bildirir. "oturmak, durmak, yatmak"
Fiil Kipleri
Haber kipleri: Eylemin zamanını bildirir.
Geçmiş: "geldi, gelmiş" | Şimdiki: "geliyor" | Gelecek: "gelecek" | Geniş: "gelir"
Dilek kipleri: İstek, gereklilik, koşul ve emir bildirir.
İstek: "gele" | Gereklilik: "gelmeli" | Koşul: "gelse" | Emir: "gelsin"
Fiillerin Olumsuz ve Soru Biçimleri
Olumlu: "Ali geldi."
Olumsuz: "Ali gelmedi." (-ma/-me olumsuzluk eki)
Soru: "Ali geldi mi?" (mi soru eki)
Olumsuz soru: "Ali gelmedi mi?"
6Bağlaçlar ve Edatlar
Bağlaçlar
Sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Tek başlarına anlamları yoktur.
ve: "Ali ve Ayşe geldi."
ama, fakat: "Geldi ama kalmadı."
çünkü: "Gelemedi çünkü hastaydı."
ya da, veya: "Çay ya da kahve ister misin?"
hem...hem: "Hem çalışıyor hem okuyor."
Edatlar (İlgeçler)
Tek başlarına anlamı olmayan, kendinden önceki sözcükle anlam ilişkisi kuran sözcüklerdir.
için: "Seni için geldim."
ile: "Araba ile gitti."
gibi: "Aslan gibi güçlü."
kadar: "Sen kadar güzel."
göre: "Bana göre haklısın."
Bağlaç mı, Edat mı?
Bağlaç iki unsuru birbirine bağlar (ve, ama, çünkü). Edat kendinden önceki sözcükle anlam ilişkisi kurar (için, gibi, kadar). "ile" sözcüğü bazen bağlaç ("Ali ile Ayşe") bazen edat ("araba ile gitti") olabilir.
7Önemli Noktalar
Mutlaka Bilmen Gerekenler
- Sıfat ismin önünde, zarf fiil/sıfat/zarfın önünde yer alır
- Aynı sözcük cümledeki yerine göre farklı türde olabilir (çok, bu, o)
- Zamir ismin yerine geçer, sıfat ismi niteleyip belirtir
- Fiiller kip ve kişi ekleri alarak çekimlenir
- Bağlaçlar bağlar, edatlar anlam ilişkisi kurar
- Topluluk isimleri tekil görünüp çoğul anlam taşır (ordu, sürü)
Sık Yapılan Hatalar
- Sıfatı zamirle karıştırmak: "Bu kitap" (sıfat) vs "Bu güzel" (zamir)
- Zarfı sıfatla karıştırmak: "Çok kitap" (sıfat) vs "Çok güzel" (zarf)
- Oluş fiilini iş fiilinden ayıramamak: "sararmak" oluş, "boyamak" iş fiili
- Bağlacı edatla karıştırmak: "ile" bağlamı bağlayorsa bağlaç, araç bildiriyorsa edat
- Fiil kiplerini karıştırmak: "-dı" haber kipi, "-se" dilek kipi
8Pratik Sorular
Öğrendiklerini test et! Aşağıdaki soruları çözmeye çalış.
"Güzel bir gün geçirdik." cümlesinde "güzel" sözcüğünün türünü belirleyiniz. Bu sözcük hangi durumlarda başka türde olabilir?
"Bu benim değil." cümlesindeki "bu" sözcüğü sıfat mı, zamir mi? Nedenini açıklayınız.
"Çocuk hızla koştu, annesi arkasından seslendi." cümlesindeki tüm sözcüklerin türlerini belirleyiniz.
"Herkes için güzel bir şeyler hazırladık." cümlesinde zamir, edat ve sıfatı gösteriniz.
"Bu çiçekler çok güzel ama şunlar daha güzel." cümlesindeki "bu", "çok", "ama" ve "şunlar" sözcüklerinin türlerini tek tek belirleyiniz ve nedenlerini açıklayınız.